Nông thôn mới, những yêu cầu đặt ra và kết quả kỳ vọng đối với xây dựng nông thôn mới

 “Nông thôn mới (NTM) là tổng thể những đặc điểm, cấu trúc tạo thành một kiểu tổ chức NT theo tiêu chí mới, đáp ứng yêu cầu mới đặt ra cho NT trong điều kiện hiện nay, là kiểu NT được xây dựng so với mô phỏng NT cũ ở tính tiên tiến về mọi mặt. NTM là NT văn minh, hiện đại nhưng vẫn giữ nét đẹp của truyền thống Việt Nam”[45].

Xây dựng nông thôn mới (XDNTM) hay phát triển NT là một tổ hợp những hoạt động rộng rãi, với sự tham gia của tư nhân, nhóm, tổ chức, đảm bảo sự phát triển cho cùng đồng nông thôn. XDNTM là quá trình xây dựng kinh tế, văn hóa, xã hội, môi trường nông thôn nhằm tăng chất lượng cuộc sống của cư dân nông thôn, phát triển phối hợp, rút ngắn khoảng cách giữa thành thị với nông thôn. Quá trình XDNTM do người dân địa phương giữ vai trò chủ thể và với sự tương trợ tích cực của Nhà nước.

Trên toàn cầu, trước tiên, khái niệm phát triển NT gắn liền với khái niệm phát triển NN, tức là chiến lược nhằm tăng hiệu quả sử dụng tài nguyên để tăng sản lượng và khả năng tiếp thị. Chiến lược này đạt tới sự thoả mãn và lạc quan cao sau cuộc cách mệnh Xanh, khắc phục cơ bản vấn đề an ninh lương thực ở nhiều quốc gia. Phương pháp phát triển NT trong thập kỷ 1960 đồng nghĩa với hiện đại hoá sản xuất và đời sống cho cư dân NT. Sang thập kỷ 1970, những phương pháp phát triển NT dựa vào sự can thiệp và chỉ đạo của Nhà nước. Thập kỷ 1980 là làn sóng tự do hoá thương nghiệp của Đồng thuận Washington với những giải pháp của chính sách thị trường. Sau đó Nhà băng Toàn cầu và UNDP đưa ra “chiến lược phát triển NTM”, chiến lược nhằm cải thiện đời sống KT-XH của người dân nghèo ở NT, phát triển NT là việc cải thiện mức sống của một số đông người với mức thu nhập thấp đang sinh sống ở vùng NT nhằm tạo nên tiến trình phát triển NT một cách tự giác và ổn định. Nội dung của hoạt động phát triển NT trở thành chương trình phát triển tổng hợp nhắm vào những hoạt động xóa đói giảm nghèo, vào giảm chênh lệch thu nhập và tạo thêm việc làm… [2]. Phát triển NT vì vậy, bao gồm cả sự biến đổi trong xã hội NT trong đó với những hoạt động của chính phủ. Từ sản xuất NN hoạt động phát triển NT tiến sang cả giáo dục, y tế, và nhà sản xuất xã hội. Thập kỷ 1990 đánh dấu bằng sự đề cao những phương pháp huy động ND tham gia và tăng cường năng lực cho cư dân địa phương. Sự thay đổi của hệ thống NN bao gồm cả khía cạnh kỹ thuật, môi trường, kinh tế, xã hội hay phát triển NT bao hàm những nội dung: Sự phát triển tổng hợp của vùng; Sự phát triển cuộc sống của cư dân NT; Tăng sản lượng và thu nhập theo đầu người; Tăng việc làm, thu hẹp chênh lệch thu nhập giữa thành thị với NT; Tạo ra tự chủ và tự lực đổi mới kinh tế, xã hội NT; Thành phố hoá NT, thị dân hoá ND; xây dựng NT, NN nhiều chức năng; Công nghiệp, hiện đại hoá NN, NT.

Một vấn đề khác là động lực để phát triển NT, hay nói cách khác, người nào là người tổ chức chỉ đạo quá trình phát triển NT? Nhiều tác giả nhấn mạnh tới khía cạnh xã hội và thiết chế của vấn đề này. Yếu tố cơ bản của phát triển NT là tăng mức sống người nghèo bằng cách khai thác tốt hơn những nguồn tài nguyên tự nhiên và con người của họ … và là sự tham gia tích cực của họ để xây dựng nên những định chế tổ chức và hoạt động của những bộ máy này, sự thay đổi thực chất phải bắt nguồn từ trong thôn xã, từ những người sống tại NT. Đây là quá trình tự phát triển và tự lập. Tác động bên ngoài chỉ nhằm hướng dẫn, trợ giúp, tạo nên tia lửa phát động ban sơ. Sự thành bại là tùy thuộc ở khả năng vươn lên, lòng tự tín và khả năng hợp tác lẫn nhau của ND[128].

Ở Việt Nam, trên góc độ chính sách, cho tới năm 2007, vẫn chưa với chính sách cụ thể đối với NT. Chính sách phát triển NT nằm trong phạm vi chính sách NN. Khái niệm “phát triển NT” xuất hiện trong ngành nghề chính sách của Việt Nam sau năm 2007, lúc vấn đề công bằng nổi lên là một vấn đề then chốt trong nước[118]. Quyết nghị số 26 năm 2008 – Quyết nghị “Tam Nông” của Đảng đã xây dựng phương pháp tiếp cận ba trụ cột, kết hợp NT, NN và ND. Quyết nghị này thể hiện chủ trương của Đảng về sự phát triển NT theo định hướng người dân, đặc thù chú trọng tới việc tăng thu nhập của ND. Để thực hiện Nghị Quyết này, Chính Phủ đã quyết định thực hiện CTMTQG XDNTM, được giám định là một chiến lược phát triển NT toàn diện, vượt xa những mục tiêu NN cổ điển. Chương trình này dựa trên: (i) huy động và sự tham gia của người dân địa phương; (ii) thực tế NN ko còn là hoạt động duy nhất ở NT và (iii) một tầm nhìn vững bền về phát triển, gồm cả những khía cạnh KT-XH và môi trường.

XDNTM ko phải chỉ dựa vào tương trợ, trợ cấp, mà là một chương trình phát triển NT vững bền, đó là: (i) xem xét phát triển NT thông qua phương pháp tiếp cận đa ngành để rộng rãi hóa nguồn thu nhập và tăng thu nhập NT nói chung; (ii) huy động dân cư NT trong việc xây dựng CSHT (trường học, trung tâm y tế, vệ sinh, đường xá, thủy lợi …) thông qua sự tham gia hiệu quả vào quá trình ra quyết định;

(iii) thực hiện tiếp cận đa chiều để giảm nghèo. Cách tiếp cận mới tương trợ tái cấu trúc nền kinh tế với tầm nhìn chiến lược và kế hoạch ở cấp xã và thôn và tương trợ những sáng kiến địa phương thông qua những khoản đầu tư công.

Trên góc độ tổng quan, NTM ở nước ta hiện nay, bao gồm năm nội dung cơ bản: “Thứ nhất, đó là làng xã văn minh, sạch đẹp, với hạ tầng hiện đại; Thứ hai,  sản xuất phát triển vững bền theo hướng kinh tế hàng hóa; Thứ ba, đời sống vật chất và ý thức của người dân ở NT ngày càng được tăng; Thứ tư, bản sắc văn hóa dân tộc được giữ gìn và phát triển; Thứ năm, xã hội NT với an ninh tốt, được quản lý dân chủ”[100]. Năm nội dung này được cụ thể hóa bằng 19 tiêu chí nông thôn mới.

Đảm bảo phát triển NT vững bền. XDNTM “bao gồm tất cả những vấn đề gắn với đời sống của người dân và môi trường, môi trường sống ở khu vực NT (giáo dục, y tế, nhà cửa, nhà sản xuất công cùng và hạ tầng vật chất, năng lực lãnh đạo, quản lý, bảo tồn phát huy trị giá di sản…)”[100]; những vấn đề phát triển kinh tế NN theo hướng vững bền, hệ thống kết cấu hạ tầng hiện đại; bảo tồn những trị giá truyền thống; môi trường được giữ gìn và tái tạo. “Là một quá trình ổn định và vững bền với những thay đổi về kinh tế, văn hóa, xã hội và môi trường hướng tới hiện đại và sự thịnh vượng trong tương lai của cả cùng đồng”.

“Gắn với những quy hoạch, kế hoạch, mục tiêu phát triển kinh tế-xã hội (KT-XH), đảm bảo an ninh quốc phòng của mỗi địa phương (xã, quận, tỉnh); với quy hoạch và chính sách đảm bảo cho phát triển theo quy hoạch (trên hạ tầng những tiêu chuẩn kinh tế, kỹ thuật do những Bộ chuyên ngành ban hành)”. XDNTM phải hướng tới mục tiêu phát triển KT – XH địa phương và đây là nội dung trọng yếu của chiến lược phát triển KT – XH của địa phương

-“Kế thừa và lồng ghép những CTMTQG, chương trình tương trợ với mục tiêu, những chương trình, dự án khác đang triển khai ở NT, với bổ sung dự án tương trợ đối với những ngành nghề cần thiết; với chính sách khuyến khích mạnh mẽ đầu tư của những thành phần kinh tế; huy động đóng góp của những tầng lớp dân cư”.

Tương tự, XDNTM chính là thực hiện  chương  trình phát triển toàn diện,  vững bền NN, ND, NT nhằm tăng đời sống người dân và sự ổn định xã hội. Mục tiêu trọng tâm là tăng được đời sống dân cư tại cùng đồng và xây dựng một xã hội NT năng động, văn hoá hiện đại nhưng vẫn bảo tồn được những giá  trị văn hoá truyền thống, đồng thời, ở đó môi trường được bảo vệ và ngày càng được tôn tạo.

Mục đích xây dựng NTM bao gồm: Phát triển và hiện đại hóa nông nghiệp để đảm bảo an ninh lương thực; Tập trung vào tập huấn nhân lực nông thôn, dịch chuyển lao động từ nông nghiệp sang công nghiệp và nhà sản xuất, tạo việc làm, và tăng thu nhập cho người dân nông thôn; Tăng chất lượng đời sống vật chất và ý thức, nhất là người dân sống ở những vùng đặc thù khó khăn; Phát triển hạ tầng hạ tầng kinh tế-xã hội nông thôn; Bảo vệ môi trường, và bảo tồn văn hóa; Cải thiện điều kiện học tập, điều trị y tế, hoạt động văn hóa và thể thao; Và tăng cường năng lực phòng chống và giảm nhẹ thiện tai, bao gồm cả việc thực hiện những giải pháp để thích ứng và ứng phó với biến đổi khí hậu toàn cầu, nhất là nước biển dâng.

Xây dựng NTM bao gồm tất cả những vấn đề gắn với đời sống của người dân và môi trường, môi trường sống ở khu vực nông thôn; là một quá trình đa chiều hướng tới hội nhập vững bền trong tất cả những ngành nghề kinh tế, văn hóa, xã hội; là một quá trình ổn định và vững bền hướng tới hiện đại và sự thịnh vượng trong tương lai của cả cùng đồng[100]. Chương trình xây dựng NTM gồm 5 nhóm với 19 tiêu chí[70].

Kết quả của XDNTM với thể phân chia thành hàng hóa công cùng (HHCC) và hàng hóa tư nhân (HHCN). Kết quả của quá trình XDNTM được phân loại là HHCC bao gồm: (i) Quy hoạch; (ii) Hạ tầng kinh tế xã hội; (iii) Văn hóa, xã hội, môi trường; (iv) Hệ thống chính trị. Kết quả của XDNTM là những HHCN gồm những nội dung: Hạ tầng kinh tế xã hội (tiêu chí Nhà ở) và Kinh tế và tổ chức sản xuất (những tiêu chí Thu nhập, Hộ nghèo, Cơ cấu lao động và Hình thức tổ chức sản xuất) (Phụ lục 1). HHCC là những hàng hóa với 2 tính chất: ko với tính khó khăn trong tiêu tiêu dùng (tiêu tiêu dùng của một tư nhân ko tác động tới người khác) và ko với tính loại trừ người sử dụng (tất cả người sử dụng đều với quyền sử dụng ngang nhau).

Dựa vào tính chất này, HHCC được phân chia thành 2 loại: HHCC thuần túy (đầy đủ cả 2 tính chất) và HHCC ko thuần túy (chỉ với 1 trong hai tính chất ở những mức độ khác nhau). HHCC ko thuần túy cũng với thể chia làm 2 loại: HHCC ko thuần túy với thể loại trừ bằng giá và HHCC ko thuần túy với tính giới hạn[115]. Về cung ứng HHCC thuần túy, theo Joseph E.Stiglitz (1980),“Lúc với thêm một người sử dụng hàng hóa mà giá bán cận biên ko tăng lên thi hàng hóa đó ko cần phân bố theo khấu phần. Nhưng nếu hàng hóa đó lại do một hãng tư nhân cung ứng, thì hãng đó phải thu tiền sử dụng, và việc phải trả tiền đó làm cho người ta ít sử dụng hàng hóa này”[24]. Tương tự, theo nguyên tắc chung, muốn tăng hiệu quả sản xuất và cung ứng HHCC thuần túy, tốt nhất do khu vực công đảm nhận (tất nhiên ko nhất thiết Nhà nước phải đứng ra trực tiếp sản xuất mà với thể tài trợ cho khu vực tư nhân). Đối với HHCC ko thuần túy, tùy thuộc vào tính chất và số lượng người sử dụng, Nhà nước với thể cung ứng một phần hoặc người sử dụng đóng góp hoàn toàn.

Tương tự, kết quả của XDNTM là HHCC đã chiếm 15/19 tiêu chí NTM bao gồm cả HHCC thuần túy và HHCC ko thuần túy, đòi hỏi với sự tham gia đầu tư của Nhà nước trong những mức độ khác nhau

Theo kinh tế học công cùng, thì tốt nhất NSNN nên bảo đảm nguồn lực tài chính cho những hoạt động mà kết quả của nó sẽ tạo ra những HHCC thuần túy; còn nguồn tài chính bảo đảm cho sản xuất và cung ứng những HHCC ko thuần túy với thể huy động 100% từ khu vực tư nhân hoặc kết hợp giữa nhân dân và Nhà nước cùng làm. Vì vậy, tổng giá bán cho xây dựng NTM được xác định như sau:

TCNTM = CFHHCC + CFHHCN

Trong đó:

TCNTM: Tổng giá bán một xã đạt xã NTM

CFHHCC: Mức giá sản xuất những HHCC là mục tiêu kỳ vọng của xây dựng NTM CFHHCN Mức giá sản xuất những hàng hóa tư nhân liên quan tới xây dựng NTM

HHCC tạo ra trong xây dựng NTM bao gồm cả HHCC thuần túy và HHCC ko thuần túy nên giá bán được xác định như sau:

CFHHCC = CFHHCCTT + CFHHCC ko TT

Trong đó:

CFHHCCTT: Mức giá sản xuất những HHCC thuần túy

CFHHCNkoTT: Mức giá sản xuất những HHCC ko thuần túy

Tương tự, NSNN chi cho xây dựng NTM phải đáp ứng giá bán để sản xuất HHCC thuần túy và tương trợ một phần để sản xuất HHCC ko thuần túy. Những nguồn lực tài chính khác từ khu vực tư sẽ tài trợ phần giá bán sản xuất HHCC ko thuần túy còn lại và giá bán sản xuất những hàng hóa tư nhân khác liên quan tới xây dựng NTM

Rate this post

Bình luận